Yoga Bandhas: ਯੋਗ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀ ਅਜਿਹੀ ਵਿਧੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਰੀਰਕ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਮਨ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਵਿਚਕਾਰ ਤਾਲਮੇਲ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਸਨਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵੀ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸਰੀਰ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਸਰਗਰਮ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇਣਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਭਿਆਸ ‘ਬੰਧ’ ਹੈ। ਯੋਗ ਪਰੰਪਰਾ ਮੁਤਾਬਕ, ਇਸ ਦੇ ਨਿਯਮਤ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਾਭ ਮਿਲ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਬੰਧ ਦਾ ਭਾਵ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਣਾ, ਰੋਕਣਾ ਜਾਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਯੋਗਿਕ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਣ ਊਰਜਾ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੱਕਰਾਂ ਵੱਲ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਾਨਤਾ ਹੈ ਕਿ ਬੰਧ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਦੀ ਊਰਜਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇਕੱਠੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਰੀਰਕ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਯੋਗ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਬੰਧ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
ਮੂਲ ਬੰਧ: ਹਠਯੋਗ ਵਿੱਚ ਇਸ ਅਭਿਆਸ ਨੂੰ ਖਾਸ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਮੂਲ’ ਦਾ ਅਰਥ ਜੜ੍ਹ ਜਾਂ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਬੰਧ ਮੂਲਾਧਾਰ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਬੰਧ ਦਾ ਮਤਲਬ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁੰਗੇੜਨਾ ਹੈ। ਆਯੁਸ਼ ਮੰਤਰਾਲੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੂਲ ਬੰਧ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੋਗਿਕ ਕਿਰਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਪੇਲਵਿਕ ਫਲੋਰ ਯਾਨੀ ਸ਼੍ਰੋਣੀ ਤਲ ਦੀਆਂ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਕੁਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੂਤਰਾਸ਼ਯ, ਪ੍ਰਜਨਨ ਅਤੇ ਮਲ-ਨਿਕਾਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦਗਾਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਉੱਡਿਆਨ ਬੰਧ: ਇਸ ਨੂੰ ‘ਐਬਡੋਮਿਨਲ ਲੌਕ’ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਠਯੋਗ ਦੀ ਇਹ ਕਿਰਿਆ ਪੇਟ ਦੀਆਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਯੋਗ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਜਠਰਾਗਨੀ ਸਰਗਰਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਚਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਲਾਭ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਗੈਸ, ਕਬਜ਼, ਬਦਹਜ਼ਮੀ ਅਤੇ ਐਸਿਡਿਟੀ ਵਰਗੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਹਤ ਨਾਲ ਵੀ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਰਿਆ ਦੌਰਾਨ ਡਾਇਆਫ੍ਰਾਮ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਹ ਲੈਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਸਰਗਰਮ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਜਾਲੰਧਰ ਬੰਧ: ਯੋਗ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਚਿਨ ਲੌਕ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਸਾਹ ਰੋਕ ਕੇ ਠੋਡੀ ਨੂੰ ਛਾਤੀ ਜਾਂ ਗਲੇ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੋਗ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਸਬੰਧ ਗਰਦਨ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਥਾਇਰਾਇਡ ਅਤੇ ਪੈਰਾਥਾਇਰਾਇਡ ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਠਯੋਗ ਮੁਤਾਬਕ, ਇਹ ਵਿਸ਼ੁੱਧੀ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਸਰਗਰਮ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਊਰਜਾ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕੈਰੋਟਿਡ ਸਾਈਨਸ ਉੱਤੇ ਪੈਣ ਵਾਲੇ ਦਬਾਅ ਨੂੰ ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ ਅਤੇ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਹਾਰਮੋਨਲ ਸੰਤੁਲਨ, ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਪੱਕੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਬੂਤ ਸੀਮਤ ਹਨ।

