ਮਾਘ ਮੇਲਾ 2026: ਕੁੰਭ ਮੇਲੇ ਜਿੰਨੀ ਮਹੱਤਤਾ ਕਿਉਂ? ਇਤਿਹਾਸ, ਕਲਪਵਾਸ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਇਸ਼ਨਾਨ ਤਰੀਕਾਂ

14 January 2026 ਅੱਪਡੇਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ

ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਮਾਘ ਮੇਲੇ ਨੂੰ ਕੁੰਭ ਮੇਲੇ ਵਾਂਗ ਹੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਮਾਘ ਮੇਲਾ 2026 ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 3 ਜਨਵਰੀ 2026 ਤੋਂ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਇਹ 15 ਫਰਵਰੀ 2026 ਤੱਕ ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਜਿੱਥੇ ਕੁੰਭ ਮੇਲਾ ਹਰ 12 ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ, ਹਰਿਦੁਆਰ, ਉਜੈਨ ਅਤੇ ਨਾਸਿਕ ਵਿੱਚ ਬਦਲ-ਬਦਲ ਕੇ ਲਗਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਮਾਘ ਮੇਲਾ ਹਰ ਸਾਲ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ (ਜਨਵਰੀ-ਫਰਵਰੀ) ਦੌਰਾਨ ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਇਸਨੂੰ “ਮਿੰਨੀ ਕੁੰਭ” ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮਾਘ ਮੇਲੇ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਮਹੱਤਤਾ

ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ ਵਿੱਚ ਲੱਗਣ ਵਾਲਾ ਮਾਘ ਮੇਲਾ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਗੰਗਾ, ਯਮੁਨਾ ਅਤੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਸਰਸਵਤੀ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਤ੍ਰਿਵੇਣੀ ਸੰਗਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੌਰਾਨ ਸੰਗਮ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਮਾਨ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪਦਮ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਹੈ ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਜਾਪ, ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਦਾਨ ਨਾਲੋਂ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਲਈ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਆਸਾਨ ਮਾਰਗ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਾਘ ਮੇਲੇ ਦੌਰਾਨ ਦੇਵਤੇ ਸੰਗਮ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਾਰੀਖਾਂ ’ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਰਪਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਜਾਪ, ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

READ ALSO : ਮੋਹਾਲੀ: ਨਵੇਂ ਸਾਲ ’ਚ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੁਲਿਸ ਦੇ 9 ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਤਬਾਦਲੇ, ਹੁਕਮ ਤੁਰੰਤ ਲਾਗੂ

ਮਾਘ ਮੇਲਾ ਅਤੇ ਕੁੰਭ ਮੇਲੇ ਦਾ ਸੰਬੰਧ

ਮਾਘ ਮੇਲੇ ਨੂੰ ਕੁੰਭ ਮੇਲੇ ਦਾ ਛੋਟਾ ਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੌਰਾਣਿਕ ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਮੁੰਦਰ ਮੰਥਨ ਦੌਰਾਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਬੂੰਦਾਂ ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ, ਹਰਿਦੁਆਰ, ਉਜੈਨ ਅਤੇ ਨਾਸਿਕ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੀਆਂ ਸਨ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ’ਤੇ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ਮੇਲਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਪਵਿੱਤਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਨੂੰ ਅਤਿ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਘ ਮੇਲੇ ਦੌਰਾਨ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਮਾਘ ਮੇਲਾ 2026: ਮੁੱਖ ਇਸ਼ਨਾਨ ਤਰੀਕਾਂ

ਮਾਘ ਮੇਲੇ ਦੌਰਾਨ ਕੁੱਲ ਛੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਇਸ਼ਨਾਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਾਘ ਮੇਲਾ 2026 ਲਈ ਮੁੱਖ ਇਸ਼ਨਾਨ ਦੀਆਂ ਤਰੀਕਾਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ:

3 ਜਨਵਰੀ 2026– ਪੌਸ਼ ਪੂਰਨਿਮਾ
14 ਜਨਵਰੀ 2026 – ਮਕਰ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ
18 ਜਨਵਰੀ 2026 – ਮੌਨੀ ਅਮਾਵਸਿਆ
23 ਜਨਵਰੀ 2026– ਬਸੰਤ ਪੰਚਮੀ
1 ਫਰਵਰੀ 2026 – ਮਾਘ ਪੂਰਨਿਮਾ
15 ਫਰਵਰੀ 2026 – ਮਹਾਂਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ’ਚ ਸੰਗਮ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਫਲਦਾਇਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਲਪਵਾਸ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ

ਮਾਘ ਮੇਲੇ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਰੰਪਰਾ ਕਲਪਵਾਸਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਲੱਖਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਲਗਭਗ 45 ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਸੰਗਮ ਦੇ ਕੰਢੇ ਝੌਂਪੜੀਆਂ ਬਣਾ ਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਲਪਵਾਸੀ ਹਰ ਸਵੇਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਪਵਿੱਤਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਸਮਾਂ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਜਾਪ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਾਘ ਮੇਲੇ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਕਲਪਵਾਸ ਪੂਰੇ ਇੱਕ ਕਲਪ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਮੁਤਾਬਕ, ਇੱਕ ਕਲਪ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ 1,000 ਮਹਾਯੁੱਗਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਹੱਤਤਾ

ਮਾਘ ਮੇਲੇ ਦੌਰਾਨ ਅਨੇਕਾਂ ਯੱਗ, ਹਵਨ, ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਰਸਮਾਂ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਲਪਵਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ’ਤੇ ਸੰਯਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਮਨੁੱਖੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਉੱਨਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪੌਰਾਣਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੌਰਾਨ ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ ਦਾ ਸੰਗਮ ਖੇਤਰ ਵਿਲੱਖਣ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਚੁੰਬਕੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਊਰਜਾ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਮਾਘ ਮੇਲਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਾਗਮ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਤਮਕ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵੀ ਹੈ।

ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ ਦਾ ਵੱਡਾ ਫੈਸਲਾ: ਆਨਲਾਈਨ ਟਿਕਟ ਬੁਕਿੰਗ ਲਈ 5 ਜਨਵਰੀ ਤੋਂ ਨਵੇਂ ਨਿਯਮ ਲਾਗੂ