Bhagavad Gita 5 Factors of Karma: ਸ਼੍ਰੀਮਦ ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਅਤੇ ਕਰਤੱਵ ਦੀ ਸਮਝ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗ੍ਰੰਥ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਰਮ, ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕਈ ਡੂੰਘੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਗੀਤਾ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਹੀ ਫੈਸਲੇ ਲੈਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਵਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਮੋਰਾਰਜੀ ਦੇਸਾਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਯੋਗ ਸੰਸਥਾਨ ਨੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਐਕਸ ’ਤੇ ਇੱਕ ਪੋਸਟ ਸਾਂਝੀ ਕਰਕੇ ਕਰਮ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਪੰਜ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਰਕਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।
ਅਕਸਰ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲਣ ’ਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਇਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਸਿਹਰਾ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਅਸਫਲਤਾ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਹਾਲਾਤ ਜਾਂ ਕਿਸਮਤ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਰਮ ਦੇ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਾਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕਈ ਤੱਤ ਮਿਲ ਕੇ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਅਧਿਆਇ 18 ਦੇ ਸ਼ਲੋਕ 14 ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਪੰਜ ਕਾਰਕਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੰਮ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਗੀਤਾ ਦੇ ਇਸ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, “ਅਧਿਸ਼ਠਾਨੰ ਤਥਾ ਕਰਤਾ ਕਰਣੰ ਚ ਪ੍ਰਿਥਗਵਿਧਮ। ਵਿਵਿਧਾਸ਼ਚ ਪ੍ਰਿਥਕਚੇਸ਼ਟਾ ਦੈਵੰ ਚੈਵਾਤ੍ਰ ਪੰਚਮਮ।।।” ਇਸ ਸ਼ਲੋਕ ਰਾਹੀਂ ਕਰਮ ਦੇ ਪੰਜ ਆਧਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ, ਕਰਤਾ, ਕਰਣ, ਚੇਸ਼ਟਾ ਅਤੇ ਦੈਵ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਵੱਖਰਾ ਮਹੱਤਵ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਕਾਰਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲਾ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਸਰੀਰ ਜਾਂ ਕਰਮ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੰਮ ਪੂਰੇ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਕਰਮ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਤੱਤ ਕਰਤਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਜੀਵਾਤਮਾ ਜੋ ਕੋਈ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੰਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਸੋਚ, ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਫੈਸਲੇ ਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਤੀਜਾ ਕਾਰਕ ਕਰਣ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਬੰਧ ਇੰਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਕੋਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਖਾਂ, ਕੰਨ, ਹੱਥ-ਪੈਰ ਸਮੇਤ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇੰਦਰੀਆਂ ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਚੌਥਾ ਤੱਤ ਚੇਸ਼ਟਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਭਾਵ ਕੰਮ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਟੀਚੇ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਣਾ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਮਿਹਨਤ, ਸਬਰ ਅਤੇ ਸਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪੰਜਵਾਂ ਕਾਰਕ ਦੈਵ ਹੈ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਾਤਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਿਯੰਤਰਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਰਵਾਇਤੀ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਦੈਵੀ ਵਿਵਸਥਾ, ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਕਾਰਕਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਇਹ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੰਮ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਕਈ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਸਮਝਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਨਤੀਜਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸੰਤੁਲਿਤ ਨਜ਼ਰੀਆ ਰੱਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
