Giant Elephant Fossil: ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਾਇਸੇਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਨਰਮਦਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸਥਿਤ ਪਤਈ ਘਾਟ ਤੋਂ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬੇਹੱਦ ਦੁਰਲੱਭ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਾਗੈਤਿਹਾਸਿਕ ਦੌਰ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲਕਾਇ ਹਾਥੀ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਜਬਾੜੇ ਅਤੇ ਪਸਲੀਆਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਲੱਭੇ ਹਨ। ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਅਧਿਐਨ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਲਗਭਗ 4 ਤੋਂ 5 ਲੱਖ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹਾਥੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ‘ਪੈਲੀਓਲੈਕਸੋਡੋਨ ਨਿਮੇਡੀਕਸ’ (Palaeoloxodon namadicus) ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੇ ਹਾਥੀ ਦੀ ਉਚਾਈ 4 ਤੋਂ 5 ਮੀਟਰ ਅਤੇ ਭਾਰ 18 ਤੋਂ 22 ਟਨ ਤੱਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ।
ਪਤਈ ਘਾਟ ਤੋਂ ਮਿਲੇ ਜਬਾੜੇ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਲਗਭਗ 75 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਅਤੇ ਚੌੜਾਈ 25 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬਣਤਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਬਣੀਆਂ ਉੱਭਰੀਆਂ ਧਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਜਬਾੜੇ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹਾਥੀ ਦੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮਾਹਿਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਹਾਥੀ ਅੱਜ ਦੇ ਆਮ ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਡੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਦੀ ਸਹੀ ਉਮਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਬਾਰੇ ਅੰਤਿਮ ਨਤੀਜੇ ਲਈ ਹੋਰ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਜਾਂਚ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ਕਰਨੀ ਬਾਕੀ ਹੈ।
ਇਸ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖੋਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਈ ਸੀਨੀਅਰ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਟੀਮ ਨੇ ਮੌਕੇ ‘ਤੇ ਮਿਲੇ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਦੀਆਂ ਭੂਗਰਭੀ ਪਰਤਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਡਾ. ਹਿਤਕਿਸ਼ੋਰ ਗੋਸਵਾਮੀ, ਡਾ. ਰਵੀ ਉਪਾਧਿਆਏ, ਡਾ. ਕੁੰਵਰ ਵਜਾਹਤ ਸ਼ਾਹ, ਡਾ. ਸਚਿਨ ਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਡਾ. ਮੁਕੇਸ਼ ਦਿਵੇਦੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਮੁੱਢਲੀ ਜਾਂਚ ਵਿੱਚ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਮੱਧ ਪਲਾਈਸਟੋਸੀਨ ਕਾਲ ਦੀ ਪੀਲੀ ਅਤੇ ਬਰੀਕ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਪਰਤ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਲੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਰਤ ਬਣੇਟਾ ਅਤੇ ਸੋਹਾਗਪੁਰ ਫਾਰਮੇਸ਼ਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਭੂਗਰਭੀ ਸਮਾਂ ਲਗਭਗ 24 ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ 5 ਲੱਖ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਖੋਜ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਸਟੈਗੋਡੋਨ ਅਤੇ ਪੈਲੀਓਲੈਕਸੋਡੋਨ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਅੰਤਰ ਬਾਰੇ ਵੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਸਟੈਗੋਡੋਨ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਉਚਾਈ ਲਗਭਗ 3 ਮੀਟਰ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੰਦ ਮੁੜੇ ਹੋਏ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਜਦਕਿ ਪੈਲੀਓਲੈਕਸੋਡੋਨ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੇ ਹਾਥੀ ਸਿੱਧੇ ਦੰਦਾਂ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਸਰੀਰ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਚਾਈ 4 ਤੋਂ 5 ਮੀਟਰ ਤੱਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਪਤਈ ਘਾਟ ਤੋਂ ਮਿਲੇ ਜਬਾੜੇ ਅਤੇ ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦੂਜੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ।
ਨਰਮਦਾ ਘਾਟੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਜੀਵਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਕਈ ਅਹਿਮ ਖੋਜਾਂ ਕਾਰਨ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀਹੋਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਹਥਨੌਰਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਗੈਤਿਹਾਸਿਕ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਖੋਪੜੀ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਮਿਲੇ ਸਨ, ਜਦਕਿ ਨਰਸਿੰਘਪੁਰ ਦੇ ਸੂਰਜਕੁੰਡ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹਾਥੀ ਦੇ ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਲੱਭੇ ਗਏ ਸਨ। ਪਤਈ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਾਲ 2010 ਦੌਰਾਨ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਮਿਲੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਡਾਇਨਾਸੌਰ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਦੱਸੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਨੇੜਲੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਉੱਡਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਗੈਤਿਹਾਸਿਕ ਜੀਵਾਂ ਪਟੇਰੋਸੌਰਸ ਦੇ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਵੀ ਮਿਲ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।
ਤਾਜ਼ਾ ਖੋਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਉਮੀਦ ਹੈ ਕਿ ਪਤਈ ਘਾਟ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਹੇਠਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਕੀਮਤੀ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਦੱਬੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਪੂਰੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਖੁਦਾਈ, ਖੋਜ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਨੇ ਪਤਈ ਅਤੇ ਨੇੜਲੇ ਨਰਮਦਾ ਤੱਟੀ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ‘ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਸੰਰੱਖਿਅਤ ਖੇਤਰ’ ਐਲਾਨਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਯੂਨੈਸਕੋ (UNESCO) ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਭੇਜੇ ਜਾਣ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਦੇਖਣਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਇਸ ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹੜੇ ਠੋਸ ਕਦਮ ਚੁੱਕਦੇ ਹਨ।

