ਨੈਸ਼ਨਲ ਨਿਊਜ਼ : ਧਾਰ (ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ਦੇ ਭੋਜਸ਼ਾਲਾ ਕੰਪਲੈਕਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਵਿਵਾਦ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੱਥ ਫਿਰ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਵੀ ਵਾਗਦੇਵੀ (ਜਿਸਨੂੰ ਸਰਸਵਤੀ ਦਾ ਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਦੀ ਅਸਲੀ 11ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਲੰਡਨ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ British Museum ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਹੈ।ਇਹ ਮੂਰਤੀ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਦੀ ਗੈਲਰੀ ਨੰਬਰ 33 ਵਿੱਚ “ਮੱਧ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ” ਸੈਕਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਹੈ?
ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਮੁਤਾਬਕ, ਇਹ ਚਿੱਟੇ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਕਰੀਬ 1034 ਈਸਵੀ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਾਹਿਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸਦੀ ਹਾਲਤ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰੀ ਸੰਭਾਲ ਤਕਨੀਕਾਂ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਮੂਰਤੀ ‘ਤੇ “ਵਾਗਦੇਵੀ” ਦਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਦੀ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਇਸਨੂੰ ਧਾਰ ਦੇ ਭੋਜਸ਼ਾਲਾ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦੇਖਦੇ ਹਨ।
ਭੋਜਸ਼ਾਲਾ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਜੁੜਦਾ ਹੈ ਵਿਵਾਦ?
ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਧਾਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਭੋਜਸ਼ਾਲਾ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਕੀ ਇਹ ਮੰਦਰ ਸੀ ਜਾਂ ਮਸਜਿਦ।ਹਿੰਦੂ ਪੱਖ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਥਾਨ ਸਰਸਵਤੀ (ਵਾਗਦੇਵੀ) ਮੰਦਰ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਅਸਲੀ ਮੂਰਤੀ ਗਾਇਬ ਹੋ ਕੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਪਹੁੰਚੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਸਲੀ ਮੂਰਤੀ ਹੁਣ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਵਿਵਾਦ ਹੋਰ ਗਹਿਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
ਮੂਰਤੀ ਕਿਵੇਂ ਲੰਡਨ ਪਹੁੰਚੀ?
ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਮੂਰਤੀ 1875 ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਧਾਰ ਦੇ ਸਿਟੀ ਪੈਲੇਸ ਦੇ ਖੰਡਰਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲੀ ਸੀ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 1880 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਲਿਜਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਲੰਡਨ ਦੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਹੈ।ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਸਤੂ ਲਗਭਗ 80 ਲੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਮੰਗ ਤੇਜ਼
ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਮੰਗ ਤੇਜ਼ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਗ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।
ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕੁਝ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਾਪਸ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਮਾਮਲਾ ਹੋਰ ਵੀ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਗਿਆਨ ਦੀ ਰਾਏ
ਕਲਾ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਰਥ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਣਾ ਕਈ ਵਾਰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮੂਰਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਲਾ ਨਮੂਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਰਾਸਤ ਵਜੋਂ ਦੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵਾਗਦੇਵੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪੁਰਾਤਨ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਛਾਣ, ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਰਾਸਤ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਇੱਕ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਮਾਮਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਚਰਚਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।