PUNJAB DESk : ‘ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ’ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵੱਲੋਂ ਹਰ ਸਾਲ ਦੀਵਾਲੀ ‘ਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਵ ਵਾਲਾ ਦਿਨ ਹੈ। ਇਹ ਦਿਨ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ, ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਦਇਆ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ:
ਇਸ ਦਿਨ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਬਵੰਜਾ ਹਿੰਦੂ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਦਾ ਹੁਕਮ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਤਾਂ ਹੀ ਜਾਣਗੇ ਜੇਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ 52 ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਾਨਵਤਾਵਾਦੀ ਇਸ਼ਾਰੇ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 52 ਪੱਤੀਆਂ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ‘ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਗਾਊਨ’ (ਕੱਪੜੇ ਦਾ ਚੋਗਾ) ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ – ਹਰੇਕ ਪੇਟੀਕੋਟ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਦੁਆਰਾ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਲ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਵ:
ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰਾ ਦੀਵਾਲੀ ‘ਤੇ “ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ” ਮਨਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਿਨ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਂਦਾ ਹੈ ਬਲਕਿ ਆਜ਼ਾਦੀ, ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਮੁੱਖ ਸਮਾਗਮ: ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੀਵਾਨ ਸਜਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਲੱਖਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਇਸ ਦਿਨ ਨੂੰ ਦੀਵੇ ਜਗਾ ਕੇ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣ ਕੇ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਕੀਰਤਨ, ਕਥਾ, ਕਵੀਸ਼ਰੀ, ਢਾਡੀ ਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਆਤਿਸ਼ਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦਿਨ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਜਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਾ ਦਿਨ ਹੈ।
“ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ” ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾ ਦੀ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਧਰਮ, ਨੈਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀਆਂ ਇਹ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਲਈ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਰਸਵਾਰਥ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਦੀਵਾਲੀ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਡੂੰਘੀ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਤਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।
ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਬਦ “ਦੀਵਾਲੀ ਦੀ ਰਾਤ ਦਿਓ ਬਾਲੀਆਂ” – ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ‘ਤੇ ਗੂੰਜਦੇ ਹਨ, ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
“ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ,ਦਿਲ ਮਾਣ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।”
ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੇ ਮਨ ਅੰਦਰ ਰਸਨਾ ਭਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ ਅਤੇ ਦੀਵਾਲੀ ਮਨਾਉਣ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਜਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਚੇਤਨਾ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਾਣ ਅਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਸ਼ਰਧਾ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਸੰਗਮ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਨਿਆਂ, ਦਇਆ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਦੀ ਇਹ ਯਾਦ ਅੱਜ ਵੀ ਹਰ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵੱਲ ਜਾਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਦੀਵਾਲੀ ਸਿਰਫ਼ ਦੀਵਿਆਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਦੀਵਾਲੀ ਅਤੇ ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ ਦਾ ਸੰਗਮ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਿਉਹਾਰ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਦੇਸ਼, ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਿਨ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਜਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਯਾਤਰਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਦੀਵਾਲੀ:
ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਖ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਲਈ ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਿੰਦੂ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਹਾਵਤ –
“ਦਾਲ ਰੋਟੀ ਘਰ ਦੀ, ਦੀਵਾਲੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ” – ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਦੀਵਾਲੀ ਦੀ ਸੱਚੀ ਖੁਸ਼ੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਸਾਲ ਦੀਵਾਲੀ ‘ਤੇ ਲੱਖਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਇੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀਵਿਆਂ ਅਤੇ ਲਾਈਟਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਹੈ: ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਰਿਹਾਈ ਦੀਵਾਲੀ ‘ਤੇ ਹੋਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰਾ ਦੀਵਾਲੀ ਨੂੰ “ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ” (ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ) ਵਜੋਂ ਵੀ ਮਨਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਤਿਉਹਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਦੇ ਮੌਕੇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਖਾਸ ਪਲ ਹਨ ਜੋ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਮੂਰਤੀਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਸਾਡੇ ਅਤੀਤ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ, ਸਾਨੂੰ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਸਾਡੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੀਵਾਲੀ ਵਰਗੇ ਤਿਉਹਾਰ, ਜਦੋਂ ਧਾਰਮਿਕ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਦਰਭਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਜਸ਼ਨਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਨ ਦਰਸ਼ਨ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।